De zorg staat al bol van alle overlegstructuren en de overlegtafels afgekort ‘tafels’ vinden we dan ook overal. Er zijn honderden van deze tafels, waar duizenden keren per jaar wordt overlegd. Wat zijn ‘tafels’, wat zijn de voor- maar ook de nadelen? In dit artikel ga ik kort in op de ‘tafels’ en vraag specifieke aandacht voor de onderbelichte nadelen daarvan: de kosten, het gebrek aan efficiëntie en de mogelijke belangenverstrengelingen.
Deze week werd ik getriggerd door het SKIPR-artikel ‘Landelijke tafel cruciale GGZ moet toegankelijkheid verbeteren’. Zucht… Voor de zoveelste keer wordt er een ‘tafel’ opgezet en weer een extra overlegmogelijkheid gecreëerd.
Binnen de GGZ zijn dat er inmiddels al aardig wat. Deze tafels hebben als doel om de multidisciplinaire samenwerking te verbeteren en cliënten sneller en beter naar passende zorg (voor wie passend??) te leiden. Zo zijn er onder andere dan 15 zorgkantoorregio’s met Regionale Overlegtafels (bron), 8 bovenregionale Casuistiektafels (bron) die volgens de bronnen bewezen effectief zijn in het verminderen van de wachttijden en het verbeteren van de samenwerking tussen GGZ-aanbieders en andere zorgprofessionals. Waarschijnlijk niet bewezen effectief genoeg, want nu komt er een Landelijke tafel cruciale GGZ om de toegankelijkheid van de zorg te verbeteren (met ondersteuning van het Zorginstituut). Vergeet verder ook niet de diverse stuurgroepen en (regionale) taskforces.
Wat is een ’tafel’?
Een ’tafel’ is een ontmoetingsplaats waar beleidsmakers, gemeenten en andere betrokkenen samenkomen om problemen aangaande IN-de-zorg (bijvoorbeeld GGZ, Jeugdzorg, ouderenzorg) te bespreken en op te lossen. Het doel is om de zorg beter te coördineren en knelpunten weg te nemen. Een voorbeeld vanuit de Jeugdzorg is de Regionale Overlegtafel Jeugd, waar verschillende partijen samenwerken om kinderen sneller passende hulp te bieden.
Hoeveel ‘tafels’ zijn er en waarom zijn ze er?
Nederland telt, zoals al genoemd, inmiddels honderden overlegtafels, met naar schatting duizenden bijeenkomsten per jaar. Het (Niet) Integrale Zorgakkoord ((N)IZA) heeft daar een flinke draai aangegeven. In het (N)IZA worden overlegtafels expliciet genoemd als instrument om verandering in de zorg te realiseren. Overlegtafels moet als platform dienen voor zorgaanbieders, patiëntenorganisaties, zorgverzekeraars en andere betrokkenen om afspraken uit te werken en te implementeren (top->down). Daarnaast ontstaan veel overlegtafels vanuit de (goede) intentie om de samenwerking te verbeteren in een complexe zorgsector (die complex gemáákt is!) waar cliënten vaak met meerdere instanties en zorgprofessionals te maken hebben.
De voor- en nadelen van de ’tafels’
De ’tafels’ zijn belangrijk voor samenwerking. Maar er is een snel groeiend aantal vragen over hun effectiviteit en mogelijke nadelen, die maar zelden benoemd en zeker niet besproken worden.
Voordelen
- Betere samenwerking tussen zorgpartijen
- Snellere besluitvorming bij complexe casussen
- Kennisdeling tussen verschillende disciplines
- Een meer cliëntgerichte aanpak
Nadelen
- Versnippering en onoverzichtelijkheid
- Grote tijdsinvestering voor zorgprofessionals (zorgprofessionals verliezen veel kostbare zorgtijd)
- Gebrek aan daadkracht door beperkte beslissingsbevoegdheid (er worden niet altijd beslissingen genomen)
- Hoge kosten voor organisatie en ondersteuning (het kost veel (zorg)geld om dit allemaal te organiseren)
- Als je niet aan tafel zit, sta je op het menu (als je niet meedoet (of mag meedoen) dan heb je geen stem)
- Risico op belangenverstrengeling (soms denken mensen en organisaties meer aan zichzelf dan aan de patiënten)
Op dat laatste punt ga ik iets dieper in, omdat het een zorgbreed (en waarschijnlijk herkenbaar) probleem is.
Wat is belangenverstrengeling?
Belangenverstrengeling betekent dat iemand in een situatie zit waarin persoonlijke voordelen of eigen belangen botsen met wat goed is voor anderen of voor het algemeen belang. Het kan bijvoorbeeld gebeuren als iemand beslissingen neemt die vooral hemzelf, zijn organisatie of zijn vrienden helpen, terwijl de belangen van anderen, zoals klanten, patiënten of de samenleving, worden genegeerd. In de zorg kan dit bijvoorbeeld betekenen dat een zorgaanbieder keuzes maakt die vooral goed zijn voor zijn eigen bedrijf (bijvoorbeeld meer winst maken), in plaats van wat het beste is voor de patiënten of de samenleving. Dit is een probleem omdat het vertrouwen schaadt en ervoor zorgt dat niet iedereen eerlijk wordt behandeld.
Hoe speelt belangenverstrengeling bij ‘tafels’?
Bij overlegtafels in de zorg zijn er verschillende manieren waarop belangenverstrengeling kan optreden:
1. Financiële belangen
Zorgaanbieders en zorgverzekeraars zitten bijvoorbeeld vaak aan dezelfde tafel om afspraken te maken over financiering en toewijzing van zorg. Hier kunnen financiële motieven een rol spelen. Zorgaanbieders kunnen proberen meer budget te verkrijgen voor hun eigen organisatie of zorgverzekeraars kunnen doorslaan naar kostenbesparing, wat ten koste kan gaan van de kwaliteit of het gebruik kunnen maken van zorg.
2. Concurrentie tussen organisaties
Soms zitten concurrerende zorgaanbieders aan dezelfde overlegtafel. Samenwerking is natuurlijk altijd het doel, maar het kan voorkomen dat partijen vooral bezig zijn met hun eigen positie ‘in de markt’.
3. Politieke en bestuurlijke belangen
Bijvoorbeeld: Gemeenten hebben binnen overlegtafels vaak een belangrijke rol vanwege hun verantwoordelijkheid voor jeugdzorg, Wmo en participatie. Maar politieke agenda’s of bezuinigingsdoelstellingen kunnen invloed hebben op hun beslissingen, waardoor het belang van cliënten niet altijd meer vooropstaat.
4. Persoonlijke relaties (ons kent ons)
Sommige deelnemers aan overlegtafels hebben persoonlijke of professionele banden met andere betrokkenen, zoals collega’s uit dezelfde organisatie of netwerkpartners. Dit kan leiden tot bevoordeling van bepaalde partijen of het vermijden van kritische discussies.
Wat zijn de gevolgen van belangenverstrengeling?
De gevolgen hiervan kunnen ernstig zijn. Denk daarbij aan:
- Verminderde transparantie: Besluitvorming wordt minder inzichtelijk als de deelnemers vooral hun eigen belangen verdedigen
- Oneerlijke verdeling van middelen: Cliënten en zorgprofessionals kunnen benadeeld worden als middelen worden toegewezen op basis van institutionele voorkeuren in plaats van werkelijke behoeften.
- Vertragingen: Discussies over conflicterende belangen zijn zonde van de tijd.
- Afname vertrouwen: Als deelnemers merken dat persoonlijke- of organisatiebelangen zwaarder wegen dan het gezamenlijke doel, dan zal het onderlinge vertrouwen snel minder worden.
Conclusie
De grote hoeveelheid overlegtafels in de Nederlandse zorgsector kent voor- en nadelen. Over de voordelen horen we elke keer veel, het is tijd dat we meer oog krijgen voor de nadelen en risico’s. De grote aantallen zorgen ook voor veel bureaucratie, inefficiëntie en grote risico’s op belangenverstrengeling.
Het is tijd om kritisch te kijken naar al deze vergaderingen en moeten ons afvragen:
- Zijn al deze vergaderingen echt nodig?
- Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de juiste mensen meepraten?
- Hoe zorgen we dat de belangen van patiënten voorop staan?
Door kritisch te zijn en samen te werken, kunnen we de zorg verbeteren zonder eindeloos te vergaderen.
Bezin eer ge een nieuwe ’tafel’ begint…
DISCLAIMER Alle informatie en/of artikelen mogen alleen gedeeld worden met bronvermelding. Verwijzing naar dit kennisplatform en auteur Marjet Veldhuis.